Onvoorziene omstandigheden: wat als je contract plots onbetaalbaar wordt?

Stel: je sluit als aannemer een contract af tegen een vaste prijs. Enkele maanden later verdubbelt de prijs van je materialen door een onvoorziene marktverstoring. Plots kost het je meer om het werk uit te voeren dan wat je ervoor krijgt. Moet je dan gewoon met verlies doorwerken? Of kun je iets ondernemen? Sinds de hervorming van het verbintenissenrecht bestaat er in het Belgisch recht een uitdrukkelijke regeling voor dit soort situaties: de leer van de imprevisie.

Wat regelt artikel 5.74 BW?

Het uitgangspunt in ons recht blijft dat afspraken moeten worden nagekomen. Een contract is bindend, ook als het achteraf minder voordelig blijkt. Maar artikel 5.74 van het Burgerlijk Wetboek voorziet een uitzondering wanneer de omstandigheden echt fundamenteel veranderen.

De kern is dit: wordt de uitvoering van een contract door een verandering van omstandigheden buitensporig bezwarend, dan mag de schuldenaar aan de andere partij vragen om het contract te heronderhandelen. Het gaat dus niet om een klein nadeel of een tegenvallende winst, maar om een situatie waarin de uitvoering echt ontwricht raakt.

Aan welke voorwaarden moet je voldoen?

Je kunt niet zomaar heronderhandeling vragen bij elke tegenslag. De regeling stelt strikte voorwaarden. In grote lijnen moet je aan het volgende denken:

• De uitvoering is door de gewijzigde omstandigheden buitensporig bezwarend geworden, zodat je redelijkerwijs niet kan worden verplicht ze verder te dragen.
• De verandering van omstandigheden was onvoorzienbaar op het moment dat je het contract sloot.
• De verandering is niet aan jou toe te rekenen: je hebt ze zelf niet veroorzaakt.
• Je hebt dit risico niet op jou genomen, uitdrukkelijk of stilzwijgend, bijvoorbeeld via een clausule in het contract.

Zijn die voorwaarden vervuld, dan kun je de andere partij verzoeken om samen rond de tafel te gaan zitten en het contract aan te passen aan de nieuwe realiteit.

Wat gebeurt er tijdens de heronderhandeling?

Belangrijk om te weten: het feit dat je heronderhandeling vraagt, schort je verplichtingen niet automatisch op. Je moet dus in principe blijven presteren zolang er geen nieuwe afspraak is. Slaagt de heronderhandeling niet binnen een redelijke termijn, dan kan de rechter tussenkomen. Die kan het contract aanpassen om het weer in evenwicht te brengen, of het contract geheel of gedeeltelijk beëindigen.

Let wel: deze regeling is niet van dwingend recht. Partijen kunnen ze in hun contract uitsluiten of net aanvullen met eigen afspraken. Dat betekent dat je bij het opstellen van je contracten actief kunt kiezen hoe je met onvoorziene omstandigheden wil omgaan.

Waar moet je concreet op letten?

Deze regeling kan je als ondernemer beschermen, maar ze werkt in twee richtingen: ook je tegenpartij kan zich erop beroepen. Een paar aandachtspunten:

• Bekijk je contractclausules. Veel contracten bevatten een clausule over prijsherziening of over onvoorziene omstandigheden. Zo'n clausule kan de wettelijke regeling versterken, beperken of uitsluiten. Weet dus wat er in je factuurvoorwaarden en algemene voorwaarden staat.
• Reageer tijdig en schriftelijk. Wil je heronderhandeling vragen, doe dat dan duidelijk en aantoonbaar, en blijf ondertussen je afspraken nakomen. Zomaar stoppen met presteren omdat het te duur wordt, is riskant.
• Documenteer de verandering. Je zal moeten aantonen dat de omstandigheden echt onvoorzienbaar en buitensporig bezwarend waren. Bewaar bewijs van bijvoorbeeld prijsstijgingen, marktontwikkelingen of andere feiten die de situatie fundamenteel wijzigen.

De imprevisieleer is dus een nuttig instrument als een contract door onverwachte gebeurtenissen echt uit balans raakt. Tegelijk blijft de hoofdregel dat je je afspraken moet nakomen. Denk daarom bij het sluiten van elk contract vooruit: wie draagt welk risico, en wat gebeurt er als de omstandigheden drastisch veranderen?

Dit artikel is algemene informatie, geen juridisch advies. Twijfel je over jouw situatie? Scan je contract gratis — en als het advies moet worden, tekent er een jurist.